Series: React Router Lesson 20

useNavigate — Dasturiy navigatsiya

React Router'da useNavigate hook'i: dasturiy yo'naltirish, replace parametri, tarix bo'yicha orqaga/oldinga siljish (delta navigation) va state uzatish usullari.

20-dars

useNavigate — Dasturiy navigatsiya

Oldingi darslarimizda ko‘rib chiqqan <Link> va <NavLink> komponentlari foydalanuvchining o‘zi tugma yoki havolani bevosita bosgandagina ishlaydigan deklarativ navigatsiya vositalari edi.

Biroq, zamonaviy veb-ilovalarda sahifani almashtirish har doim ham foydalanuvchining havolani bosishiga bog‘liq bo‘lmaydi. Ko‘pincha navigatsiya dasturiy mantiq, shartlar yoki asinxron amallar (API so‘rovi, forma yuborilishi, hisob-kitoblar) yakuniga qarab avtomatik tarzda amalga oshirilishi talab etiladi.

[!NOTE] Dasturiy navigatsiya (Programmatic Navigation) — foydalanuvchi havolani bosishi shart bo‘lmagan, balki JavaScript kodi yoki qandaydir mantiqiy shart bajarilishi natijasida URL manzilini o‘zgartirish va boshqa sahifaga yo‘naltirish jarayonidir.


Real hayotiy o‘xshatish: Taksi navigatori vs Avtopilot

  • <Link> yoki <NavLink> — xuddi siz metro yoki avtobus bekatida turib, ko‘rsatkich taxtasidagi yozuvni ko‘rib, kerakli eshik tomon o‘z oyog‘ingiz bilan yurib ketishingizga o‘xshaydi. Siz tanlaysiz va bosasiz.
  • useNavigate — xuddi aqlli taksi yoki avtopilotga o‘xshaydi. Siz "Meni uyga olib bor" degan topshiriqni berasiz (forma yuborasiz), tizim yo‘lni tekshiradi, to‘lov o‘tganini tasdiqlaydi va siz hech narsa bosmasangiz ham mashinani kerakli manzilga o‘zi yetkazib qo‘yadi.

Dasturiy navigatsiya qachon ishlatiladi?

  1. Autentifikatsiya (Login / Register): Foydalanuvchi login va parolini kiritib, "Kirish" tugmasini bosadi. Server javobi muvaffaqiyatli kelishi bilan u darhol /dashboard sahifasiga yo‘naltiriladi.
  2. Onlayn to‘lov (Checkout): Foydalanuvchi kartasidan mablag‘ yechilgach, API muvaffaqiyatli status qaytarganda avtomatik ravishda /payment/success sahifasiga o‘tkaziladi.
  3. Forma saqlanganda: Ma’lumotlar bazasiga yangi nomzod muvaffaqiyatli qo‘shilgach, foydalanuvchi darhol umumiy /candidates ro‘yxatiga qaytariladi.
  4. Vaqt tugashi (Timeout / Session Expired): Tizimda sessiya muddati tugasa, dastur avtomatik ravishda /login sahifasiga yo‘naltiradi.
  5. Ruxsat yo‘qligi (403 Forbidden): Oddiy foydalanuvchi administrator sahifasiga kirishga uringanda uni ortga yoki ruxsat yo‘qligi haqidagi xabar sahifasiga haydash.

useNavigate hook'ining sintaksisi

useNavigate React Router kutubxonasidan import qilinadi va komponent tanasida chaqirilib, o‘zgaruvchiga funksiya sifatida yuklanadi:

import { useNavigate } from 'react-router-dom';

function MyComponent() {
  const navigate = useNavigate();

  const handleAction = () => {
    // Dasturiy yo'naltirish:
    navigate('/dashboard');
  };

  return <button onClick={handleAction}>Boshqaruv paneliga o'tish</button>;
}

useNavigatening 4 ta asosiy imkoniyati

1. Oddiy yo‘naltirish (Push Navigation)

Eng oddiy ko‘rinishda navigate() ichiga yo‘naltiriladigan URL string beriladi. Bu brauzer tarixiga yangi manzil qo‘shadi (History push):

navigate('/candidates');
navigate('/profile/settings');

Foydalanuvchi brauzerning "Orqaga" tugmasini bossa, avval turgan sahifasiga qayta oladi.


2. Tarixni almashtirish (replace: true)

Ba'zan foydalanuvchi o‘tgan sahifasiga qaytib kirmasligi kerak. Masalan:

  • Login sahifasidan Dashboard'ga o‘tganda;
  • To‘lov to‘liq amalga oshirilgandan so‘ng;
  • Foydalanuvchi hisobdan chiqqanda (/logout).

Agar bu holatlarda oddiy navigate('/dashboard') qilinsa, foydalanuvchi brauzerda "Orqaga" tugmasini bossa, yana qaytadan Login formasiga yoki To‘lov oynasiga tushib qoladi. Buning oldini olish uchun { replace: true } opsiyasi beriladi:

// Brauzer tarixidagi oxirgi yozuvni almashtirib yozadi
navigate('/dashboard', { replace: true });

[!IMPORTANT] { replace: true } brauzer tarixiga yangi yozuv qo‘shmaydi, balki ayni paytdagi joriy sahifa manzilini yangisi bilan almashtiradi. Natijada brauzerning "Orqaga" tugmasi foydalanuvchini login formasiga emas, undan ham oldingi sahifaga qaytaradi.


3. Tarix bo‘yicha orqaga va oldinga siljish (Delta Navigation)

navigate funksiyasiga string o‘rniga butun son (integer) berish orqali brauzer tarixi bo‘ylab harakatlanish mumkin:

// 1 qadam orqaga (brauzerning "Back" tugmasi kabi)
navigate(-1);

// 2 qadam orqaga
navigate(-2);

// 1 qadam oldinga (brauzerning "Forward" tugmasi kabi)
navigate(1);

Amaliy misol: "Orqaga qaytish" tugmasi

import { useNavigate } from 'react-router-dom';

export default function BackButton() {
  const navigate = useNavigate();

  return (
    <button
      onClick={() => navigate(-1)}
      className="flex items-center gap-2 px-4 py-2 bg-slate-100 hover:bg-slate-200 text-slate-700 rounded-lg transition-colors"
    >
      <span>&larr;</span> Orqaga qaytish
    </button>
  );
}

4. Navigatsiya bilan birga maxfiy state uzatish

Ba'zan bir sahifadan ikkinchisiga o‘tayotganda URL manziliga (query parameter yoki path parameter sifatida) ko‘rsatmasdan, fonga maxfiy ma'lumot jo‘natish kerak bo‘ladi.

navigate funksiyasining ikkinchi argumentida state obyektini berish mumkin:

// 1. Ma'lumot bilan birga yo'naltirish
navigate('/payment-success', {
  state: {
    orderId: 'ORD-98234',
    amount: 350000,
    timestamp: Date.now(),
  },
});

Qabul qiluvchi sahifada esa bu ma'lumotni useLocation hook'i yordamida o‘qib olinadi:

// PaymentSuccess.tsx
import { useLocation, useNavigate } from 'react-router-dom';

interface OrderState {
  orderId: string;
  amount: number;
  timestamp: number;
}

export default function PaymentSuccess() {
  const location = useLocation();
  const navigate = useNavigate();
  
  // State ma'lumotlarini qabul qilib olamiz
  const state = location.state as OrderState | null;

  if (!state) {
    return (
      <div className="p-6">
        <p className="text-red-500">To‘lov ma'lumotlari topilmadi!</p>
        <button onClick={() => navigate('/')} className="mt-4 underline">
          Bosh sahifaga qaytish
        </button>
      </div>
    );
  }

  return (
    <div className="p-6 bg-emerald-50 border border-emerald-200 rounded-xl">
      <h2 className="text-xl font-bold text-emerald-800">To‘lov muvaffaqiyatli bajarildi!</h2>
      <p className="mt-2 text-slate-700">Buyurtma ID: <strong>{state.orderId}</strong></p>
      <p className="text-slate-700">To‘langan summa: <strong>{state.amount.toLocaleString()} so‘m</strong></p>
    </div>
  );
}

Amaliy loyiha: Login formasi va Dasturiy yo‘naltirish

Keling, real tizimlarda eng ko‘p uchraydigan Login komponentini useNavigate yordamida to‘liq TypeScript'da yaratamiz:

import React, { useState } from 'react';
import { useNavigate } from 'react-router-dom';

export default function LoginForm() {
  const [email, setEmail] = useState('');
  const [password, setPassword] = useState('');
  const [isLoading, setIsLoading] = useState(false);
  const [error, setError] = useState<string | null>(null);

  const navigate = useNavigate();

  const handleSubmit = async (e: React.FormEvent) => {
    e.preventDefault();
    setIsLoading(true);
    setError(null);

    try {
      // Simulyatsiya qilingan API so'rovi
      await new Promise((resolve, reject) => {
        setTimeout(() => {
          if (email === '[email protected]' && password === 'secret123') {
            resolve({ token: 'jwt_mock_token_123' });
          } else {
            reject(new Error('Email yoki parol noto‘g‘ri kiritildi!'));
          }
        }, 1200);
      });

      // Muvaffaqiyatli kirilgach, dashboard'ga yo'naltiramiz
      // replace: true qilamizki, foydalanuvchi "orqaga" bosganda yana login sahifasiga tushmasin
      navigate('/dashboard', { replace: true });
    } catch (err) {
      if (err instanceof Error) {
        setError(err.message);
      }
    } finally {
      setIsLoading(false);
    }
  };

  return (
    <div className="max-w-md mx-auto mt-12 p-8 bg-white border border-slate-200 rounded-2xl shadow-sm">
      <h2 className="text-2xl font-bold text-slate-800 mb-6">Tizimga kirish</h2>

      {error && (
        <div className="mb-4 p-3 bg-red-50 border border-red-200 text-red-600 rounded-lg text-sm">
          {error}
        </div>
      )}

      <form onSubmit={handleSubmit} className="space-y-4">
        <div>
          <label className="block text-sm font-medium text-slate-700 mb-1">
            Email manzili
          </label>
          <input
            type="email"
            required
            value={email}
            onChange={(e) => setEmail(e.target.value)}
            className="w-full px-4 py-2 border border-slate-300 rounded-lg focus:ring-2 focus:ring-indigo-500 outline-none"
            placeholder="[email protected]"
          />
        </div>

        <div>
          <label className="block text-sm font-medium text-slate-700 mb-1">
            Parol
          </label>
          <input
            type="password"
            required
            value={password}
            onChange={(e) => setPassword(e.target.value)}
            className="w-full px-4 py-2 border border-slate-300 rounded-lg focus:ring-2 focus:ring-indigo-500 outline-none"
            placeholder="••••••••"
          />
        </div>

        <button
          type="submit"
          disabled={isLoading}
          className="w-full py-2.5 px-4 bg-indigo-600 hover:bg-indigo-700 disabled:bg-indigo-400 text-white font-medium rounded-lg transition-colors flex items-center justify-center"
        >
          {isLoading ? 'Tekshirilmoqda...' : 'Kirish'}
        </button>
      </form>
    </div>
  );
}

<Link>, <NavLink> va useNavigate() qiyosiy taqqoslovi

Ushbu 3 ta navigatsiya usulidan qachon va qaysi birini ishlatish kerakligini aniq bilib olish juda muhimdir:

Xususiyati <Link> <NavLink> useNavigate()
Yondashuv turi Deklarativ (JSX tegi) Deklarativ (JSX tegi) Imperativ / Dasturiy (Hook funksiyasi)
Aktiv holatni bilish (isActive) Yo‘q Bor (avtomatik biladi) Yo‘q
Foydalanish joyi Oddiy sahifalararo o‘tish havolalari Asosiy menyular, Tablar, Sidebar Formalar jo‘natilgach, API muvaffaqiyati, timerlar, tugmalar mantiqi
HTML tegi Brauzerda <a> tegi hosil qiladi Brauzerda <a> tegi hosil qiladi Hech qanday HTML tegi yaratmaydi (toza JS funksiya)
Accessibility & SEO Juda yuqori (skrinerlar va botlar o‘qiy oladi) Juda yuqori Past (faqat JS ishlaganda ishga tushadi)

Keng tarqalgan xatolar va Best Practices

[!CAUTION] 1-xato: Komponent rendering vaqtida navigate() ni to‘g‘ridan-to‘g‘ri chaqirish!

// ❌ XATO! Komponent chizilayotgan paytda chaqirilmasligi kerak:
function Profile({ isAuthenticated }: { isAuthenticated: boolean }) {
  const navigate = useNavigate();
  if (!isAuthenticated) {
    navigate('/login'); // React xatolik beradi: "Cannot update a component while rendering a different component"
  }
  return <div>Profil</div>;
}

To‘g‘ri yechim: Agar render jarayonida yo‘naltirish kerak bo‘lsa, uni yo useEffect ichida bajaring, yoki <Navigate to="/login" replace /> komponentidan foydalaning:

// ✅ TO'G'RI: useEffect ichida
useEffect(() => {
  if (!isAuthenticated) {
    navigate('/login', { replace: true });
  }
}, [isAuthenticated, navigate]);

// ✅ YOKI TO'G'RI: <Navigate /> komponenti orqali
if (!isAuthenticated) {
  return <Navigate to="/login" replace />;
}

[!TIP] Best Practice: Agar sizda oddiy havola bo‘lsa va hech qanday murakkab biznes-mantiq bajarilishi shart bo‘lmasa, har doim <Link> yoki <NavLink>dan foydalaning. Foydalanuvchilar havolani yangi oynada ochish (Ctrl + Click yoki o‘ng tugma bosish) imkoniyatiga ega bo‘lishi uchun bu juda qulaydir.


Xulosa

useNavigate hook'i — React Router'da ilova xatti-harakatlarini to‘liq boshqarish imkonini beruvchi qudratli instrumentdir. Uning yordamida:

  • Asinxron harakatlar (API so‘rovlar) yakuniga qarab sahifani o‘zgartirish;
  • { replace: true } orqali login yoki to‘lovdan keyin ortga qaytib qolish muammolarini bartaraf etish;
  • navigate(-1) orqali qulay va unumdor "Orqaga" tugmalarini yasash;
  • { state: { ... } } orqali sahifalar aro yashirin ma'lumotlarni xavfsiz almashish mumkin bo‘ladi.