Controlled va uncontrolled inputs — Input qiymatini kim boshqaradi
React'da Controlled va Uncontrolled formalar, value va defaultValue farqi, useRef orqali DOM'dan o'qish va qaysi birini tanlash mezonlari.
60-dars
Controlled va uncontrolled inputs — Input qiymatini kim boshqaradi
React ilovalarida formalar va foydalanuvchi kiritayotgan ma'lumotlar bilan ishlash eng muhim jarayonlardan biridir. Input elementlaridagi qiymatni qayerda va qanday saqlash bo'yicha React'da ikkita asosiy yondashuv mavjud: Controlled (Boshqariladigan) va Uncontrolled (Boshqarilmaydigan) inputlar.
Controlled va Uncontrolled o'rtasidagi asosiy farqlar
1. Controlled Inputs (Boshqariladigan)
- Kim boshqaradi? React'ning o'zi (State yagona haqiqat manbai hisoblanadi).
- Qanday ishlaydi? Inputga
value={state}vaonChange={(e) => setState(e.target.value)}beriladi. Har safar foydalanuvchi biror belgi kiritganda, hodisa ishga tushadi, state yangilanadi va input yangi qiymat bilan qayta chiziladi (re-render). - Afzalliklari:
- Kiritilgan ma'lumotni kiritish jarayonining o'zidayoq tekshirish (instant validation);
- Matnni majburiy formatlash (masalan: telefon raqam maskasi yoki harflarni avtomatik katta qilish);
- Forma to'liq to'ldirilmaguncha yuborish tugmasini bloklab turish (
disabled={!isValid}).
2. Uncontrolled Inputs (Boshqarilmaydigan)
- Kim boshqaradi? Brauzerning o'zi (haqiqiy DOM elementi).
- Qanday ishlaydi? Input qiymati React state'ida saqlanmaydi. Boshlang'ich qiymat berish uchun
defaultValueishlatiladi. Qiymat faqat kerak bo'lganda (masalan, forma yuborilgan paytda —onSubmit)useReforqali to'g'ridan-to'g'ri DOM'dan o'qib olinadi (inputRef.current.value). - Afzalliklari:
- Kod kamroq yoziladi, har bir harf kiritilganda ortiqcha qayta render bo'lmaydi;
- Fayl yuklash (
<input type="file" />) kabi HTML elementlari brauzer xavfsizligi tufayli faqat uncontrolled bo'lishi mumkin.
Controlled vs Uncontrolled taqqoslash jadvali
| Mezon | Controlled Inputs | Uncontrolled Inputs |
|---|---|---|
| Qiymat saqlanadigan joy | React State (useState) |
Brauzer DOM tuguni |
| Qiymatni o'qish usuli | State o'zgaruvchisi orqali | useRef yoki FormData orqali |
| Har bir kiritishda re-render | Ha, har bir harfda | Yo'q, render bo'lmaydi |
| Boshlang'ich qiymat | value={state} |
defaultValue="boshlang'ich" |
| Mos keluvchi vazifalar | Dinamik formalar, validatsiya, maskalar | Oddiy formalar, fayl yuklash (type="file") |
[!IMPORTANT]
valuevsdefaultValuefarqini unutmang:
- Agar inputga
value="salom"deb yozsangiz vaonChangebermasangiz, input qotib qoladi (foydalanuvchi unga yangi narsa yoza olmaydi).- Uncontrolled inputga boshlang'ich qiymat bermoqchi bo'lsangiz, doimo
defaultValueishlatiladi!
Kodda qanday ko'rinadi?
Keling, bitta formaning o'zida ikkala yondashuvni taqqoslab ko'ramiz:
import React, { useState, useRef } from 'react';
export default function InputDemo() {
// 1. CONTROLLED: Qiymat to'liq React state orqali boshqariladi
const [controlledValue, setControlledValue] = useState<string>('');
// 2. UNCONTROLLED: Qiymat DOM'dan faqat ref orqali olinadi
const uncontrolledInputRef = useRef<HTMLInputElement>(null);
const handleSubmit = (e: React.FormEvent) => {
e.preventDefault();
// DOM'dan qiymatni o'qib olamiz
const uncontrolledValue = uncontrolledInputRef.current ? uncontrolledInputRef.current.value : '';
alert(
`Controlled qiymat: ${controlledValue}\nUncontrolled qiymat: ${uncontrolledValue}`
);
};
return (
<form
onSubmit={handleSubmit}
style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '350px' }}
>
<h3 style={{ marginTop: 0 }}>Controlled vs Uncontrolled</h3>
{/* Controlled input */}
<div style={{ marginBottom: '12px' }}>
<label style={{ display: 'block', fontSize: '14px', marginBottom: '4px', fontWeight: 500 }}>
Controlled Input (State):
</label>
<input
type="text"
value={controlledValue}
onChange={(e) => setControlledValue(e.target.value)}
placeholder="Har bir harf nazoratda..."
style={{ padding: '6px', width: '100%', boxSizing: 'border-box' }}
/>
<small style={{ color: '#64748b' }}>Belgilar soni: {controlledValue.length}</small>
</div>
{/* Uncontrolled input */}
<div style={{ marginBottom: '12px' }}>
<label style={{ display: 'block', fontSize: '14px', marginBottom: '4px', fontWeight: 500 }}>
Uncontrolled Input (Ref):
</label>
<input
type="text"
ref={uncontrolledInputRef}
defaultValue="Standart matn"
placeholder="Faqat oxirida olinadi..."
style={{ padding: '6px', width: '100%', boxSizing: 'border-box' }}
/>
</div>
<button
type="submit"
style={{
padding: '8px 16px',
backgroundColor: '#2563eb',
color: 'white',
border: 'none',
borderRadius: '4px',
cursor: 'pointer',
}}
>
Formani yuborish
</button>
</form>
);
}
[!TIP] Qaysi birini tanlash kerak? Zamonaviy React ilovalarida odatda Controlled inputs tanlanadi, chunki bu ma'lumotlar oqimini to'liq nazorat qilish imkonini beradi. Ammo o'nlab maydonlarga ega ulkan formalarda tezlikni oshirish uchun
react-hook-formkabi mashhur kutubxonalar ichki tuzilishida Uncontrolled yondashuvdan foydalanadi.
Real hayotiy misol: Elektron anketa vs Qog'oz blanka
- Controlled Input (Elektron interaktiv anketa): Har bir katakchaga harf yozganingiz zahoti kompyuter tizimi uni tekshirib boradi: agar xato raqam yoki belgi kiritsangiz, darhol ogohlantiradi va xatoni tuzatmaguningizcha davom ettirishga yo'l qo'ymaydi.
- Uncontrolled Input (Oddiy qog'oz blanka): Siz qog'ozga istagan narsangizni xohlagancha yozasiz, qog'oz jarayonga aralashmaydi. Faqatgina oxirida blankani qabul qiluvchi xodimga topshirganingizdagina (useRef / onSubmit) undagi yozuvlar o'qib chiqiladi.