typeof type operator
TypeScript'da typeof type operatori: qiymatdan type olish, runtime typeof bilan farqi, literal kengayishi va as const, keyof typeof, massivdan union, funksiya type'i va as const unutilgan konstanta obyekt xatosi.
55-dars
typeof type operator
Ko'pincha avval qiymat yoziladi: konfiguratsiya obyekti, standart sozlamalar, konstantalar ro'yxati. Keyin xuddi shu shakl uchun type kerak bo'ladi. Uni qo'lda takrorlash vaqt o'tishi bilan qiymatdan ajralib qoladi:
// ❌ Qiymat va type alohida yozilgan
const STANDART_SOZLAMALAR = {
mavzu: "yorug'",
til: "uz",
sahifaHajmi: 20,
bildirishnomalar: true,
};
type Sozlamalar = {
mavzu: string;
til: string;
sahifaHajmi: number;
// bildirishnomalar unutilgan 🐛 — TS eslatmaydi
};
typeof type operatori qiymatdan uning type'ini oladi. Type qiymat bilan doim mos bo'lib qoladi:
// ✅ Type qiymatdan avtomatik olinadi
const STANDART_SOZLAMALAR = {
mavzu: "yorug'",
til: "uz",
sahifaHajmi: 20,
bildirishnomalar: true,
};
type Sozlamalar = typeof STANDART_SOZLAMALAR;
// { mavzu: string; til: string; sahifaHajmi: number; bildirishnomalar: boolean }
function saqla(s: Sozlamalar) { /* ... */ }
saqla({ mavzu: "qorong'i", til: "ru", sahifaHajmi: 50 });
// ❌ Property 'bildirishnomalar' is missing in type '{ mavzu: string; til: string; sahifaHajmi: number; }' but required in type '{ mavzu: string; til: string; sahifaHajmi: number; bildirishnomalar: boolean; }'.
Qanday ishlaydi?
1. Ikki xil typeof — qayerda yozilganiga qarab
So'z bir xil, lekin vazifasi butunlay boshqa:
const narx = 85_000;
// Runtime typeof — kod ichida, string qaytaradi
if (typeof narx === "number") { /* ... */ }
// Type typeof — type pozitsiyasida, type qaytaradi
type Narx = typeof narx; // number
Runtime typeof |
Type typeof |
|
|---|---|---|
| Qayerda | ifodalarda (if, const x = ...) |
type yoziladigan joyda (type X = ..., : ...) |
| Natija | "string", "number", "object"... |
to'liq TS type'i |
| Obyekt uchun | "object" |
{ mavzu: string; ... } |
| JS'ga kompilyatsiya qilinganda | qoladi | o'chib ketadi |
2. Natija o'zgaruvchi qanday e'lon qilinganiga bog'liq
typeof TS chiqargan type'ni oladi. const primitive uchun literal type, obyekt maydonlari uchun esa kengaytirilgan type chiqariladi. Chunki maydonlarni keyin o'zgartirish mumkin:
const til = "uz";
let til2 = "uz";
const obj = { til: "uz" };
type A = typeof til; // "uz" — const, o'zgarmaydi
type B = typeof til2; // string — let, o'zgarishi mumkin
type C = typeof obj; // { til: string } — maydon o'zgarishi mumkin
Literal'larni saqlash kerak bo'lsa, as const ishlatiladi. U "bu qiymatni o'zgarmas, aniq literal sifatida ol" deydi:
const obj2 = { til: "uz", versiya: 2 } as const;
type D = typeof obj2; // { readonly til: "uz"; readonly versiya: 2 }
3. keyof typeof — obyekt qiymatining kalitlari
keyof faqat type bilan ishlashini ko'rgan edik. Qiymatning kalitlari kerak bo'lsa, ikkalasi birga yoziladi:
const XABARLAR = {
saqlandi: "Muvaffaqiyatli saqlandi",
ochirildi: "O'chirildi",
xato: "Xatolik yuz berdi",
};
type XabarKaliti = keyof typeof XABARLAR; // "saqlandi" | "ochirildi" | "xato"
function korsat(k: XabarKaliti) {
alert(XABARLAR[k]); // ✅
}
korsat("saqlandi"); // ✅
korsat("yuklandi");
// ❌ Argument of type '"yuklandi"' is not assignable to parameter of type '"saqlandi" | "ochirildi" | "xato"'.
O'qish tartibi o'ngdan chapga: avval typeof XABARLAR (qiymat → type), keyin keyof (type → kalitlar).
4. Massivdan union — "yagona manba"
Rollar uchun ham type, ham massiv yozgan edik (44-dars). Ular bir-biridan ajralib qolishi mumkin edi. as const + typeof bilan type massivdan olinadi:
const ROLLAR = ["admin", "muharrir", "oquvchi"] as const;
// readonly ["admin", "muharrir", "oquvchi"]
type Rol = (typeof ROLLAR)[number]; // "admin" | "muharrir" | "oquvchi"
[number] — "istalgan indeksdagi element type'i". Bu indexed access type. Endi yangi rol faqat massivga qo'shiladi, Rol type'i avtomatik yangilanadi.
5. Funksiyaning type'i
typeof funksiyaning to'liq imzosini ham oladi:
function narxHisobla(summa: number, chegirma: number): number {
return summa * (1 - chegirma / 100);
}
type Hisoblovchi = typeof narxHisobla; // (summa: number, chegirma: number) => number
const testUchun: Hisoblovchi = (s, c) => s - c; // ✅ parametr type'lari avtomatik
typeof faqat nomga (o'zgaruvchi, funksiya, obj.maydon) qo'llanadi, chaqiruvga emas. Funksiya qaytaradigan type kerak bo'lsa, ReturnType<typeof narxHisobla> yoziladi.
Eng ko'p uchraydigan xato
"Enum o'rnini bosuvchi" obyektdan type olish — as const unutilgan. Holatlarni bir joyda saqlash uchun konstanta obyekt yaratiladi va type undan olinadi:
const HOLAT = {
YANGI: "yangi",
TOLANGAN: "tolangan",
YUBORILDI: "yuborildi",
};
type Holat = (typeof HOLAT)[keyof typeof HOLAT];
// Kutilgan: "yangi" | "tolangan" | "yuborildi"
// Aslida: string 🐛
function holatniOrnat(h: Holat) { /* ... */ }
holatniOrnat(HOLAT.TOLANGAN); // ✅
holatniOrnat("tolangn"); // ✅ TS indamaydi — xato yozilgan holat bazaga ketdi
Bu yerda TS hech qanday xato bermaydi. Muammo boshqa joyda paydo bo'ladi: assertNever bilan switch yozilganda Argument of type 'string' is not assignable to parameter of type 'never' chiqadi va sababi tushunarsiz bo'ladi.
Nega bunday bo'ladi? 2-bo'limdagi qoida: obyekt maydonlarini keyin o'zgartirish mumkin (HOLAT.YANGI = "boshqa"). Shuning uchun TS "yangi"'ni literal emas, string deb chiqaradi. typeof HOLAT = { YANGI: string; TOLANGAN: string; YUBORILDI: string }. Undan olingan union ham shunchaki string | string | string = string. Type xavfsiz ko'rinadi, aslida esa har qanday matnni qabul qiladi.
✅ Yechim: obyektga as const qo'shing
const HOLAT = {
YANGI: "yangi",
TOLANGAN: "tolangan",
YUBORILDI: "yuborildi",
} as const;
type Holat = (typeof HOLAT)[keyof typeof HOLAT];
// "yangi" | "tolangan" | "yuborildi" ✅
holatniOrnat("tolangn");
// ❌ Argument of type '"tolangn"' is not assignable to parameter of type '"yangi" | "tolangan" | "yuborildi"'.
HOLAT.YANGI = "boshqa";
// ❌ Cannot assign to 'YANGI' because it is a read-only property.
as const ikki narsa beradi: literal type'lar saqlanadi va obyektni tasodifan o'zgartirib bo'lmaydi. Tekshirish oson: Holat ustiga kursorni olib boring. string ko'rinsa, as const yetishmayapti.
Esda tuting: typeof qiymatdan TS chiqargan type'ni oladi, obyekt maydonlari esa string'ga kengayadi, shuning uchun type sifatida ishlatiladigan konstanta obyekt va massivlarga as const qo'shing.