Seriya: React Basics Dars 50

useRef — Renderni qo‘zg‘atmaydigan qiymatlar va DOM elementlariga murojaat

React'da useRef hook'ining vazifasi, .current xususiyati, re-render chaqirmaydigan qiymatlarni saqlash va DOM elementlariga to'g'ridan-to'g'ri murojaat qilish.

50-dars

useRef — Renderni qo‘zg‘atmaydigan qiymatlar va DOM elementlariga murojaat

React dunyosida ma'lumot o'zgarganda sahifa avtomatik yangilanishi uchun useState ishlatilishini ko'rib chiqdik. Lekin ba'zida shunday ma'lumotlar kerak bo'ladiki, ularning qiymati o'zgarganda ekran yangilanishi shart emas, yoki to'g'ridan-to'g'ri brauzerdagi HTML elementiga (DOM elementiga) murojaat qilish talab etiladi. Mana shu vazifalarni hal qilish uchun useRef hook'i ishlatiladi.


useRef nima va u qanday ishlaydi?

useRef — bu komponent ichida o'zgarmas saqlanadigan maxsus obyekt ("quti") qaytaruvchi hook. U quyidagi tuzilishga ega:

const myRef = useRef(initialValue);
// myRef = { current: initialValue }

useRef chaqirilganda bitta xususiyatga ega bo'lgan oddiy JavaScript obyektini qaytaradi: { current: initialValue }.

Ushbu obyektning eng muhim xususiyati shundaki, komponent qayta-qayta render bo'lsa ham, myRef obyekti xotirada o'zgarishsiz saqlanib qoladi va uning .current qiymatiga istalgan vaqtda yangi qiymat yozishingiz yoki o'qishingiz mumkin.


useRef'ning ikkita asosiy vazifasi

1. Renderni qo'zg'atmaydigan o'zgaruvchi saqlash

  • useState setter funksiyasi chaqirilganda, React komponentni qaytadan chizadi (re-render).
  • useRef'ning .current qiymati o'zgarganda esa komponent qayta chizilmaydi.
  • Bu yerda ma'lumot xotirada saqlanadi, lekin foydalanuvchi interfeysi (UI) ortiqcha bezovta qilinmaydi.
  • Qachon kerak bo'ladi? Taymer ID'larini saqlash (setInterval, setTimeout), avvalgi state qiymatlarini eslab qolish yoki foydalanuvchi tugmani necha marta bosganini hisoblab borish (ekranda ko'rinishi shart bo'lmaganda).

2. DOM elementlariga to'g'ridan-to'g'ri murojaat qilish

  • React deklarativ bo'lib, DOM bilan to'g'ridan-to'g'ri ishlashni talab qilmaydi. Ammo ba'zi operatsiyalar brauzerning DOM imkoniyatlaridan to'g'ridan-to'g'ri foydalanishni talab qiladi:
    • Input maydoniga avtomatik fokus o'rnatish (inputRef.current.focus());
    • Elementning o'lchamlarini (getBoundingClientRect) o'lchash;
    • Sahifani ma'lum bir elementga skrol qilish (scrollIntoView);
    • Media pleyerlarni (video, audio) to'xtatish yoki ijro etish (play(), pause()).

useState vs useRef: Qaysi birini tanlash kerak?

Xususiyat useState useRef
Qaytaradigan qiymati [state, setState] { current: initialValue }
Qiymat o'zgarganda Komponent qayta render bo'ladi (Re-render) Komponent qayta render bo'lmaydi
O'zgartirish usuli Setter funksiyasi orqali (setCount(...)) To'g'ridan-to'g'ri xossaga yozish (ref.current = ...)
Asosiy maqsadi Ekranda (UI) darhol aks etishi kerak bo'lgan ma'lumotlar Ekranga ta'sir qilmaydigan ma'lumotlar va DOM elementlari
Render vaqtida o'qish/yozish Render vaqtida o'qish toza va xavfsiz Render paytida .currentni o'zgartirish tavsiya etilmaydi

[!IMPORTANT] Oltin qoida: Agar o'zgaruvchining qiymati o'zgarganda foydalanuvchi ekranda yangilangan natijani ko'rishi shart bo'lsa — useState ishlating. Agar bu qiymat faqat kod ichidagi hisob-kitoblar, taymerlar yoki DOM elementiga ulanish uchun kerak bo'lsa — useRef ishlating!


Kodda qanday ko'rinadi?

Keling, useRef yordamida input elementiga fokus qilish va render qilmaydigan qiymat saqlash misolini ko'ramiz:

import { useRef, useState } from 'react';

function UseRefDemo() {
  // 1. DOM elementiga murojaat qilish uchun ref
  const inputRef = useRef<HTMLInputElement>(null);

  // 2. Renderni qo'zg'atmaydigan qiymat saqlash uchun ref (masalan, bosishlar soni)
  const clickCountRef = useRef<number>(0);
  const [renderCount, setRenderCount] = useState<number>(0); // Ekranni yangilash uchun oddiy state

  const handleFocusInput = () => {
    // Input maydoniga avtomatik fokus o'rnatamiz
    if (inputRef.current) {
      inputRef.current.focus();
      inputRef.current.style.backgroundColor = '#e0f2fe';
    }
  };

  const handleIncrementRef = () => {
    // Ref qiymati o'zgaradi, lekin komponent re-render BO'LMAYDI!
    clickCountRef.current += 1;
    console.log("Ref qiymati:", clickCountRef.current);
  };

  return (
    <div style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '350px' }}>
      <h3>useRef Misoli</h3>
      
      {/* 1. DOM ref misoli */}
      <div style={{ marginBottom: '12px' }}>
        <input 
          ref={inputRef} 
          type="text" 
          placeholder="Matn kiriting..." 
          style={{ padding: '6px', width: '100%', boxSizing: 'border-box', marginBottom: '6px' }}
        />
        <button onClick={handleFocusInput} style={{ padding: '6px 12px', cursor: 'pointer' }}>
          Inputga fokus qilish
        </button>
      </div>

      <hr style={{ border: '0', borderTop: '1px solid #e2e8f0', margin: '12px 0' }} />

      {/* 2. Qiymat saqlovchi ref misoli */}
      <p>Ref qiymati (konsolda ko'ring): <strong>{clickCountRef.current}</strong></p>
      <button onClick={handleIncrementRef} style={{ padding: '6px 12px', cursor: 'pointer', marginRight: '8px' }}>
        Ref'ni oshirish (Render qilmaydi)
      </button>

      <button 
        onClick={() => setRenderCount(prev => prev + 1)} 
        style={{ padding: '6px 12px', backgroundColor: '#2563eb', color: 'white', border: 'none', borderRadius: '4px', cursor: 'pointer', marginTop: '8px' }}
      >
        Ekranni yangilash (State: {renderCount})
      </button>
    </div>
  );
}

[!TIP] DOM Ref bo'yicha muhim eslatma: Dastlabki render paytida inputRef.current qiymati null bo'ladi. React DOM elementini yaratib, ekranga chiqargandan keyingina currentga ushbu elementni biriktiradi. Shu sababli, inputRef.current bilan ishlashdan oldin doimo uning mavjudligini tekshirish (if (inputRef.current)) yoki ixtiyoriy zanjirlashdan (inputRef.current?.focus()) foydalanish tavsiya etiladi.


Real hayotiy misol: Cho'ntakdagi shaxsiy bloknot vs Stadion tabloi

  • useState (Stadion tabloi): Hammaga ko'rinib turadigan katta elektron tablo. Undagi o'zgarish butun stadionga e'lon qilinadi, hamma ko'radi va ekran to'liq yangilanadi.
  • useRef (Cho'ntakdagi shaxsiy bloknot): Bu murabbiyning cho'ntagidagi kichik daftarchasiga o'xshaydi. Unga istagancha taktika va eslatmalar yozib borishi mumkin, lekin bu haqda stadiondagilar (ekran/foydalanuvchi) xabar topmaydi va shuning uchun hech qanday o'yin to'xtab qolmaydi yoki qayta chizilmaydi.
  • DOM elementiga Ref (Xonaning kaliti): Agar sizga xona ichidagi narsani to'g'ridan-to'g'ri o'zgartirish kerak bo'lsa, eshik kalitini olib to'g'ridan-to'g'ri xonaga kirasiz. inputRef ham xuddi shunday brauzerdagi haqiqiy HTML elementini bevosita qo'lingizga tutqazadigan kalitdir.