Seriya: React Basics Dars 68

fetch va async/await — HTTP so‘rovlarining asoslari

JavaScript va React'da fetch API, async/await sintaksisi, Promise'lar bilan ishlash, try/catch/finally va response.json() mexanizmi.

68-dars

fetch va async/await — HTTP so‘rovlarining asoslari

Oldingi darsda REST API va frontend-backend muloqotining umumiy tushunchalari bilan tanishgandik. Endi esa JavaScript va React ilovalarida bu tarmoq so'rovlarini eng qulay, zamonaviy va tushunarli tarzda amalga oshirish imkonini beruvchi fetch API hamda async/await sintaksisiga chuqurroq to'xtalamiz.


Asosiy tushunchalar

1. fetch API va Promise

fetch() — bu zamonaviy brauzerlarning o'zida tayyor o'rnatilgan funksiya bo'lib, serverdan ma'lumotlarni qabul qilish (GET) yoki serverga ma'lumot jo'natish (POST, PUT, DELETE) uchun ishlatiladi.

fetch() chaqirilganda u darhol natija bermaydi, balki Promise (Va'da) obyektini qaytaradi. Chunki internet orqali ma'lumot almashish har doim ma'lum vaqt (asinxron kechikish) talab qiladi.

2. .then()/.catch() zanjiridan async/await sari

Dastlab Promise'lar bilan ishlash uchun .then() zanjirlari qo'llanilar edi:

// Eski usul (.then zanjiri - Callback hell xavfi)
fetch(url)
  .then(res => res.json())
  .then(data => console.log(data))
  .catch(err => console.error(err));

Zamonaviy JavaScript'dagi async/await sintaksisi esa asinxron kodni xuddi oddiy, tushunarli sinxron kod kabi qatorma-qator o'qish va boshqarish imkonini beradi:

  • async: Funksiyaning asinxron ekanini va ichida await ishlatilishini bildiradi.
  • await: Serverdan javob kelgunga qadar kod ijrosini vaqtincha to'xtatib (kutib) turadi.

.then() zanjiri vs async/await

Mezon .then() / .catch() async / await
Kodni o'qish qulayligi Zanjirlar ko'payganda chalkashib ketadi Qatorma-qator, sinxron kod kabi toza
Xatoliklarni ushlash .catch() orqali alohida zanjirda Standart try...catch bloklari orqali
Shartli amallar (if/else) Har bir .then ichida shart tekshirish noqulay Oddiy if tekshiruvlari bilan birga tabiiy ishlaydi
Zamonaviy standart ES6 (2015) ES8 (2017+) — Eng tavsiya etilgan amaliyot

fetchning 2 bosqichli ishlash mexanizmi

Ko'pchilik o'rganuvchilar nega fetch bilan ishlashda ikki marta await ishlatilishiga hayron bo'lishadi:

  1. 1-bosqich: const response = await fetch(url)
    • Bu yerda faqatgina serverning dastlabki javob sarlavhalari (Headers va Status code: 200, 404, 500) olinadi. Ma'lumotning asosiy tanasi (body) hali to'liq yuklab olinmagan bo'ladi.
  2. 2-bosqich: const data = await response.json()
    • Javob tanasi oqim (stream) ko'rinishida to'liq o'qilib, JavaScript obyektiga aylantiriladi. Bu ham qo'shimcha vaqt olgani uchun await talab qiladi.

[!IMPORTANT] Server xatolarini response.ok orqali tekshirish shart! Agar server 404 (Topilmadi) yoki 500 (Ichki xatolik) bersa ham, fetch buni xatolik deb bilmaydi va catchga tushirmaydi. Shu sababli if (!response.ok) tekshiruvi orqali qo'lda throw new Error(...) qilish majburiydir.


Kodda qanday ko'rinadi?

Keling, foydalanuvchi tugmani bosganda serverdan bitta maqolani (Post) yuklab oluvchi toza va to'liq tiplashtirilgan komponentni ko'ramiz:

import React, { useState } from 'react';

// Post obyektining TypeScript tipi
type Post = {
  id: number;
  title: string;
  body: string;
};

export default function AsyncAwaitDemo() {
  const [post, setPost] = useState<Post | null>(null);
  const [isLoading, setIsLoading] = useState<boolean>(false);
  const [error, setError] = useState<string | null>(null);

  // ASYNC / AWAIT yordamida so'rov funksiyasi
  const fetchPostData = async () => {
    setIsLoading(true);
    setError(null);

    try {
      // 1. AWAIT: Serverdan sarlavha va status javobini kutamiz
      const response = await fetch('https://jsonplaceholder.typicode.com/posts/1');

      // 2. HTTP xatolikni tekshirish (masalan: 404 yoki 500)
      if (!response.ok) {
        throw new Error(`Server xatosi: status kodi ${response.status}`);
      }

      // 3. AWAIT: JSON ma'lumotni to'liq o'qib olamiz
      const data: Post = await response.json();
      setPost(data);
    } catch (err: unknown) {
      // 4. Tarmoq uzilishi yoki HTTP xatoliklarini ushlaymiz
      if (err instanceof Error) {
        setError(err.message);
      } else {
        setError("Noma'lum xatolik yuz berdi!");
      }
    } finally {
      // 5. Har qanday holatda yuklanishni to'xtatamiz
      setIsLoading(false);
    }
  };

  return (
    <div style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '350px' }}>
      <h3 style={{ marginTop: 0 }}>Fetch & Async/Await</h3>

      <button
        onClick={fetchPostData}
        disabled={isLoading}
        style={{
          padding: '8px 16px',
          backgroundColor: isLoading ? '#93c5fd' : '#2563eb',
          color: 'white',
          border: 'none',
          borderRadius: '4px',
          cursor: isLoading ? 'not-allowed' : 'pointer',
          marginBottom: '12px',
          width: '100%',
        }}
      >
        {isLoading ? "Yuklanmoqda..." : "Ma'lumotni yuklab olish"}
      </button>

      {/* Xatolik xabari */}
      {error && (
        <div
          style={{
            padding: '8px',
            backgroundColor: '#fee2e2',
            color: '#b91c1c',
            borderRadius: '4px',
            fontSize: '13px',
            marginBottom: '8px',
            border: '1px solid #fca5a5',
          }}
        >
          ❌ {error}
        </div>
      )}

      {/* Yuklangan post ma'lumoti */}
      {post && (
        <div
          style={{
            padding: '10px',
            backgroundColor: '#f8fafc',
            borderRadius: '4px',
            fontSize: '13px',
            border: '1px solid #e2e8f0',
          }}
        >
          <strong style={{ color: '#0f172a' }}>{post.title}</strong>
          <p style={{ color: '#64748b', marginTop: '6px', marginBottom: 0 }}>{post.body}</p>
        </div>
      )}
    </div>
  );
}

[!TIP] TypeScript bilan unknown xatolarini xavfsiz boshqarish: catch (err: any) deb yozish o'rniga zamonaviy TypeScript'da catch (err: unknown) yozib, if (err instanceof Error) tekshiruvini qo'llash tavsiya etiladi. Bu kodning 100% type-safe bo'lishini ta'minlaydi.


Real hayotiy misol: Restoranda buyurtma berish va kutish

  • Buyurtma berish (fetch): Siz restoranda ofitsiantga buyurtma berasiz. Bu lahzada taom hali tayyor emas, faqat buyurtma qabul qilingan va'dasi (Promise) beriladi.
  • Kutish jarayoni (await): Ofitsiant oshxonaga borib, taom tayyor bo'lishini kutadi. U taomni qo'liga olmaguncha uni stolingizga yetkazolmaydi.
  • Xatolik yuz bersa (try...catch): Agar oshxonada kerakli masalliq tugab qolgan bo'lsa (404 Not Found), ofitsiant darhol sizga qaytib kelib uzr so'raydi va muammoni tushuntiradi.
  • async/await ham tarmoq so'rovlarini xuddi shu kabi tartibli, mantiqiy va tushunarli boshqarish imkonini beradi.