Seriya: TypeScript Basics Dars 92

Runtime validation vs compile-time types

TypeScript'da compile-time type va runtime validatsiya farqi: type'lar build'dan keyin yo'qolishi, qayerda validatsiya shart, type guard bilan tekshirish va localStorage misoli.

92-dars

Runtime validation vs compile-time types

TypeScript type'lari faqat kod yozayotganda (compile-time) ishlaydi. Build qilinganda ular butunlay o'chib ketadi. Dastur ishlayotganda (runtime) hech qanday type tekshiruvi yo'q. Shuning uchun tashqaridan keladigan ma'lumotni alohida runtime validatsiya bilan tekshirish kerak.

Muammo

type User = { id: number; name: string };

const user = await fetchJson<User>("/api/user/1");
console.log(user.name.toUpperCase());

Server { id: 1, fullName: "Ali" } qaytarsa:

  • TS xato bermaydi (siz "bu User" dedingiz).
  • Runtime'da: Cannot read properties of undefined (reading 'toUpperCase').

Build'dan keyin kod aslida shunday bo'ladi:

const user = await fetchJson("/api/user/1"); // tip yo'q

Qachon nima ishlaydi

Compile-time (TS) Runtime validatsiya
Qachon Kod yozganda Dastur ishlayotganda
Nimani tekshiradi Sizning kodingizni Tashqi ma'lumotni
Build'dan keyin Yo'qoladi Qoladi
Narxi Bepul Biroz kod va vaqt

Qayerda runtime validatsiya shart

Ma'lumot sizning kodingizdan tashqaridan kelgan har qanday joyda:

  • API javoblari
  • localStorage / sessionStorage
  • Forma qiymatlari
  • URL parametrlari (?page=abc)
  • JSON.parse
  • .env o'zgaruvchilar
  • WebSocket xabarlari

Ichki kodda (funksiyadan funksiyaga) TS yetarli.

Qo'lda validatsiya (type guard)

function isUser(data: unknown): data is User {
  return (
    typeof data === "object" &&
    data !== null &&
    "id" in data && typeof data.id === "number" &&
    "name" in data && typeof data.name === "string"
  );
}

data is User TS'ga aytadi: "true qaytsa, bu haqiqatan User" (type guard, 46-dars).

Real misol: localStorage'dan sozlamalar

type Settings = { theme: "light" | "dark"; lang: "uz" | "ru" | "en" };

const defaultSettings: Settings = { theme: "light", lang: "uz" };

function isSettings(data: unknown): data is Settings {
  if (typeof data !== "object" || data === null) return false;
  const d = data as Record<string, unknown>;
  return (
    (d.theme === "light" || d.theme === "dark") &&
    (d.lang === "uz" || d.lang === "ru" || d.lang === "en")
  );
}

function loadSettings(): Settings {
  try {
    const raw = localStorage.getItem("settings");
    const parsed: unknown = raw ? JSON.parse(raw) : null;
    return isSettings(parsed) ? parsed : defaultSettings;
  } catch {
    return defaultSettings; // buzilgan JSON
  }
}

Foydalanuvchi DevTools'da theme: "blue" deb o'zgartirsa ham ilova buzilmaydi.

Qo'lda yozishning muammosi

User'ga yangi maydon qo'shsangiz, isUser'ni ham yangilashni unutishingiz mumkin — type va tekshiruv bir-biridan ajralib qoladi. Katta obyektlarda guard'lar juda uzun bo'ladi.

Yechim: type'ni va tekshiruvni bitta joydan olish. Buni Zod qiladi — bitta schema'dan ham runtime tekshiruv, ham TS type'i chiqadi.

Eslab qolish uchun

  • TS type'lari runtime'da yo'q.
  • fetchJson<User> bu tekshiruv emas, va'da (85-dars).
  • Tashqi ma'lumotni unknown deb qabul qiling va tekshiring.
  • Chegarada tekshiring, ichkarida TS'ga ishoning.