Seriya: React Basics Dars 60

Controlled va uncontrolled inputs — Input qiymatini kim boshqaradi

React'da Controlled va Uncontrolled formalar, value va defaultValue farqi, useRef orqali DOM'dan o'qish va qaysi birini tanlash mezonlari.

60-dars

Controlled va uncontrolled inputs — Input qiymatini kim boshqaradi

React ilovalarida formalar va foydalanuvchi kiritayotgan ma'lumotlar bilan ishlash eng muhim jarayonlardan biridir. Input elementlaridagi qiymatni qayerda va qanday saqlash bo'yicha React'da ikkita asosiy yondashuv mavjud: Controlled (Boshqariladigan) va Uncontrolled (Boshqarilmaydigan) inputlar.


Controlled va Uncontrolled o'rtasidagi asosiy farqlar

1. Controlled Inputs (Boshqariladigan)

  • Kim boshqaradi? React'ning o'zi (State yagona haqiqat manbai hisoblanadi).
  • Qanday ishlaydi? Inputga value={state} va onChange={(e) => setState(e.target.value)} beriladi. Har safar foydalanuvchi biror belgi kiritganda, hodisa ishga tushadi, state yangilanadi va input yangi qiymat bilan qayta chiziladi (re-render).
  • Afzalliklari:
    • Kiritilgan ma'lumotni kiritish jarayonining o'zidayoq tekshirish (instant validation);
    • Matnni majburiy formatlash (masalan: telefon raqam maskasi yoki harflarni avtomatik katta qilish);
    • Forma to'liq to'ldirilmaguncha yuborish tugmasini bloklab turish (disabled={!isValid}).

2. Uncontrolled Inputs (Boshqarilmaydigan)

  • Kim boshqaradi? Brauzerning o'zi (haqiqiy DOM elementi).
  • Qanday ishlaydi? Input qiymati React state'ida saqlanmaydi. Boshlang'ich qiymat berish uchun defaultValue ishlatiladi. Qiymat faqat kerak bo'lganda (masalan, forma yuborilgan paytda — onSubmit) useRef orqali to'g'ridan-to'g'ri DOM'dan o'qib olinadi (inputRef.current.value).
  • Afzalliklari:
    • Kod kamroq yoziladi, har bir harf kiritilganda ortiqcha qayta render bo'lmaydi;
    • Fayl yuklash (<input type="file" />) kabi HTML elementlari brauzer xavfsizligi tufayli faqat uncontrolled bo'lishi mumkin.

Controlled vs Uncontrolled taqqoslash jadvali

Mezon Controlled Inputs Uncontrolled Inputs
Qiymat saqlanadigan joy React State (useState) Brauzer DOM tuguni
Qiymatni o'qish usuli State o'zgaruvchisi orqali useRef yoki FormData orqali
Har bir kiritishda re-render Ha, har bir harfda Yo'q, render bo'lmaydi
Boshlang'ich qiymat value={state} defaultValue="boshlang'ich"
Mos keluvchi vazifalar Dinamik formalar, validatsiya, maskalar Oddiy formalar, fayl yuklash (type="file")

[!IMPORTANT] value vs defaultValue farqini unutmang:

  • Agar inputga value="salom" deb yozsangiz va onChange bermasangiz, input qotib qoladi (foydalanuvchi unga yangi narsa yoza olmaydi).
  • Uncontrolled inputga boshlang'ich qiymat bermoqchi bo'lsangiz, doimo defaultValue ishlatiladi!

Kodda qanday ko'rinadi?

Keling, bitta formaning o'zida ikkala yondashuvni taqqoslab ko'ramiz:

import React, { useState, useRef } from 'react';

export default function InputDemo() {
  // 1. CONTROLLED: Qiymat to'liq React state orqali boshqariladi
  const [controlledValue, setControlledValue] = useState<string>('');

  // 2. UNCONTROLLED: Qiymat DOM'dan faqat ref orqali olinadi
  const uncontrolledInputRef = useRef<HTMLInputElement>(null);

  const handleSubmit = (e: React.FormEvent) => {
    e.preventDefault();

    // DOM'dan qiymatni o'qib olamiz
    const uncontrolledValue = uncontrolledInputRef.current ? uncontrolledInputRef.current.value : '';

    alert(
      `Controlled qiymat: ${controlledValue}\nUncontrolled qiymat: ${uncontrolledValue}`
    );
  };

  return (
    <form
      onSubmit={handleSubmit}
      style={{ padding: '16px', border: '1px solid #e2e8f0', borderRadius: '8px', maxWidth: '350px' }}
    >
      <h3 style={{ marginTop: 0 }}>Controlled vs Uncontrolled</h3>

      {/* Controlled input */}
      <div style={{ marginBottom: '12px' }}>
        <label style={{ display: 'block', fontSize: '14px', marginBottom: '4px', fontWeight: 500 }}>
          Controlled Input (State):
        </label>
        <input
          type="text"
          value={controlledValue}
          onChange={(e) => setControlledValue(e.target.value)}
          placeholder="Har bir harf nazoratda..."
          style={{ padding: '6px', width: '100%', boxSizing: 'border-box' }}
        />
        <small style={{ color: '#64748b' }}>Belgilar soni: {controlledValue.length}</small>
      </div>

      {/* Uncontrolled input */}
      <div style={{ marginBottom: '12px' }}>
        <label style={{ display: 'block', fontSize: '14px', marginBottom: '4px', fontWeight: 500 }}>
          Uncontrolled Input (Ref):
        </label>
        <input
          type="text"
          ref={uncontrolledInputRef}
          defaultValue="Standart matn"
          placeholder="Faqat oxirida olinadi..."
          style={{ padding: '6px', width: '100%', boxSizing: 'border-box' }}
        />
      </div>

      <button
        type="submit"
        style={{
          padding: '8px 16px',
          backgroundColor: '#2563eb',
          color: 'white',
          border: 'none',
          borderRadius: '4px',
          cursor: 'pointer',
        }}
      >
        Formani yuborish
      </button>
    </form>
  );
}

[!TIP] Qaysi birini tanlash kerak? Zamonaviy React ilovalarida odatda Controlled inputs tanlanadi, chunki bu ma'lumotlar oqimini to'liq nazorat qilish imkonini beradi. Ammo o'nlab maydonlarga ega ulkan formalarda tezlikni oshirish uchun react-hook-form kabi mashhur kutubxonalar ichki tuzilishida Uncontrolled yondashuvdan foydalanadi.


Real hayotiy misol: Elektron anketa vs Qog'oz blanka

  • Controlled Input (Elektron interaktiv anketa): Har bir katakchaga harf yozganingiz zahoti kompyuter tizimi uni tekshirib boradi: agar xato raqam yoki belgi kiritsangiz, darhol ogohlantiradi va xatoni tuzatmaguningizcha davom ettirishga yo'l qo'ymaydi.
  • Uncontrolled Input (Oddiy qog'oz blanka): Siz qog'ozga istagan narsangizni xohlagancha yozasiz, qog'oz jarayonga aralashmaydi. Faqatgina oxirida blankani qabul qiluvchi xodimga topshirganingizdagina (useRef / onSubmit) undagi yozuvlar o'qib chiqiladi.